වැහි වනාන්තරයේ සෙවණේ හැදෙන කිතුල් ගස් වලින්, පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට උරුම වූ අතින් මැදූ පැණි, හකුරු සහ තවත් රසයන් — ලංකාවේ ගම්බද මැදුම්කරුවන්ගේ දෑතින් ඔබ වෙතට.
කිතුල් ගස ලංකාවේ ගම්බද ජීවිතයේ අනුනාදයක්. සබරගමුව, දකුණු පළාතේ සහ සිංහරාජ අයිනේ ගම්මානවල, පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ මිනිසුන් උදෑසන අඳුරේම කිතුල් ගස් නගිමින්, කරල් පෙළමින්, පැණි එකතු කරමින් ජීවත් වේ. එය ගෙදර දොරේ කුඩා ව්යාපාරයක් නොව — වනාන්තරය සමඟ ගොඩනගාගත් සබඳතාවක්.
එක් ගසකින් දිනකට වරක් හෝ දෙවරක් රස කර ගන්නා මෙම මී පැණි වැනි දියර, පසුව උයාගෙන කිතුල් පැණි සහ හකුරු බවට පත් කරනු ලබන්නේ එකම ආකාරයේ, පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ පවත්වාගෙන එන ක්රමයකින්.
මෙය අවුරුදු ගණනාවක අත්දැකීම් අවශ්ය කරන, ඉවසීමෙන් හා ප්රවේශමෙන් කළ යුතු කලාවක්. එක් වරදක් වුවද, මාස ගණනක ඵලදාව නැති කර දිය හැක.
මල් පිපීමට ආසන්න, නිසි වයසේ පවතින කිතුල් ගසක් හඳුනාගැනීමෙන් ආරම්භ වේ. සෑම ගසක්ම මැදීමට සුදුසු නොවේ.
මැදුම්කරු, කඹයකින් හෝ ඉරෙන් සකසන ලද "ඉණි" ආධාරයෙන් ගසට නැගී, උසින් මීටර් 20කට වඩා උස ගස් මුදුනට ළඟා වේ.
මල් කරල දිනපතා සුළු වශයෙන් තලා (පෙළා), එහි ඇති සාරවත් යුෂ ගලායාමට ඉඩ සලසයි. මෙය දින කිහිපයක් දිගින් දිගටම කරන කාර්යයකි.
කරලට මැටි වට්ටියක් හෝ බදුනක් බැඳ, උදේ සවස දෙවරක් ගසට නැගී එකතු වූ පැණි (රස) බාගත කර ගනී.
එකතු කළ රස වහාම ලිප මත උයනු ලැබේ — දිගු වේලාවක් ඉවසීමෙන් උණු කිරීමෙන් කිතුල් පැණි, තවත් උයාගැනීමකින් හකුරු බවට පත් වේ.
කිතුල් ගසෙන් ලැබෙන එකම රස ද්රව්යයෙන් නිපදවන, එහෙත් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් රසයන් සහිත නිෂ්පාදන හතරක්.
ගොම්මන් වර්ණයේ, දුඹුරු රසැති දියර පැණි. කිරි තේ, පේනී, පිටිතෙල් සමඟ හෝ තනිවම භාවිතයට.
TREACLEපැණි තවදුරටත් උයා, බූරු හැඩයට සකසන ලද ඝන පැණි. සාම්ප්රදායික රසකැවිලි වලට අත්යවශ්යයි.
JAGGERYමුල් අවධියේ රස පැසවීමෙන් සකසන සාම්ප්රදායික බීම වර්ගය. ගම්බද සන්තෝෂයේ කොටසක්.
TODDYරස වැඩිකලක් පැසවීමෙන් සකසන ස්වභාවික විනාකිරි — ගෙදර කෑම වර්ග රසවත් කිරීමට.
VINEGARසබරගමුව, දකුණු පළාත සහ සිංහරාජ අයිනේ ගම්මානවල පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ මෙම කලාව රැක ගෙන එන මැදුම්කරුවන් රැසක් සිටිති.
"උදේ අඳුරේම ගසට නැගෙනවා. හිරු පායන්න කලින් රස බාගන්න ඕන."
"අපේ තාත්තා කළ විදිහටම තමයි මමත් කරන්නේ. මේක අපේ පාරම්පරිකත්වය."
"හකුරු උයන කාලේ ගමම සුවඳයි. ළමයි ලිප අවටින්ම නටනවා."